Chapter 13

More Chapters

Select a chapter below

1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18

| अर्जुन उवाच | प्रक्ड़्तिम्́ पुरुषम्́ चैव | क्षॆत्रम्́ क्षॆत्र-ज्ञम् ऎव च | ऎतद् वॆदितुम् इच्छामि | ज्ञानम्́ ज्ञॆयम्́ च कॆशव | श्री-भगवान् उवाच | इदम्́ शरीरम्́ कौंतॆय | क्षॆत्रम् इत्य् अभिधीयतॆ | ऎतद् यॊ वॆत्ति तम्́ प्राहुः | क्षॆत्र-ज्ञ इति तद्-विदः ||
arjuna uvāca; prakṛtiḿ puruṣaḿ caiva; kṣetraḿ kṣetra-jñam eva ca; etad veditum icchāmi; jñānaḿ jñeyaḿ ca keśava; śrī-bhagavān uvāca; idaḿ śarīraḿ kaunteya; kṣetram ity abhidhīyate; etad yo vetti taḿ prāhuḥ; kṣetra-jña iti tad-vidaḥ;

| अर्जुन उवाच | प्रक्ड़्तिम्́ पुरुषम्́ चैव | क्षॆत्रम्́ क्षॆत्र-ज्ञम् ऎव च | ऎतद् वॆदितुम् इच्छामि | ज्ञानम्́ ज्ञॆयम्́ च कॆशव | श्री-भगवान् उवाच | इदम्́ शरीरम्́ कौंतॆय | क्षॆत्रम् इत्य् अभिधीयतॆ | ऎतद् यॊ वॆत्ति तम्́ प्राहुः | क्षॆत्र-ज्ञ इति तद्-विदः ||
arjuna uvāca; prakṛtiḿ puruṣaḿ caiva; kṣetraḿ kṣetra-jñam eva ca; etad veditum icchāmi; jñānaḿ jñeyaḿ ca keśava; śrī-bhagavān uvāca; idaḿ śarīraḿ kaunteya; kṣetram ity abhidhīyate; etad yo vetti taḿ prāhuḥ; kṣetra-jña iti tad-vidaḥ;

| क्षॆत्र-ज्ञम्́ चापि माम्́ विढि | सर्व-क्षॆत्रॆषु भारत | क्षॆत्र-क्षॆत्रज्ञयॊर् ज्ञानम्́ | यत् तज् ज्ञानम्́ मतम्́ मम ||
kṣetra-jñaḿ cāpi māḿ viddhi; sarva-kṣetreṣu bhārata; kṣetra-kṣetrajñayor jñānaḿ; yat taj jñānaḿ mataḿ mama;

| तत् क्षॆत्रम्́ यच् च याद्ड़्क् च | यद्-विकारि यतश् च यत् | स च यॊ यत्-प्रभावश् च | तत् समासॆन मॆ श्ड़्णु ||
tat kṣetraḿ yac ca yādṛk ca; yad-vikāri yataś ca yat; sa ca yo yat-prabhāvaś ca; tat samāsena me śṛṇu;

| ड़्षिभिर् बहुधा गीतम्́ | छंदॊभिर् विविधैः प्ड़्थक् | ब्रह्म-सूत्र-पदैश् चैव | हॆतुमद्भिर् विनिश्चितैः ||
ṛṣibhir bahudhā gītaḿ; chandobhir vividhaiḥ pṛthak; brahma-sūtra-padaiś caiva; hetumadbhir viniścitaiḥ;

| महा-भूतांय् अहन्́कारॊ | बुढिर् अव्यक्तम् ऎव च | इंद्रियाणि दशैकम्́ च | पञ्च चॆंद्रिय-गॊचराः | इच्छा द्वॆषः सुखम्́ दुःखम्́ | सन्́घातश् चॆतना ध्ड़्तिः | ऎतत् क्षॆत्रम्́ समासॆन | स-विकारम् उदाह्ड़्तम् ||
mahā-bhūtāny ahańkāro; buddhir avyaktam eva ca; indriyāṇi daśaikaḿ ca; pañca cendriya-gocarāḥ; icchā dveṣaḥ sukhaḿ duḥkhaḿ; sańghātaś cetanā dhṛtiḥ; etat kṣetraḿ samāsena; sa-vikāram udāhṛtam;

| महा-भूतांय् अहन्́कारॊ | बुढिर् अव्यक्तम् ऎव च | इंद्रियाणि दशैकम्́ च | पञ्च चॆंद्रिय-गॊचराः | इच्छा द्वॆषः सुखम्́ दुःखम्́ | सन्́घातश् चॆतना ध्ड़्तिः | ऎतत् क्षॆत्रम्́ समासॆन | स-विकारम् उदाह्ड़्तम् ||
mahā-bhūtāny ahańkāro; buddhir avyaktam eva ca; indriyāṇi daśaikaḿ ca; pañca cendriya-gocarāḥ; icchā dveṣaḥ sukhaḿ duḥkhaḿ; sańghātaś cetanā dhṛtiḥ; etat kṣetraḿ samāsena; sa-vikāram udāhṛtam;

| (८) | अमानित्वम् अदंभित्वम् | अहिम्́सा क्षांतिर् आर्जवम् | आचार्यॊपासनम्́ शौचम्́ | स्थैर्यम् आत्म-विनिग्रहः | (९) | इंद्रियार्थॆषु वैराग्यम् | अनहन्́कार ऎव च | जन्म-म्ड़्त्यु-जरा-व्याधि- | दुःख-दॊषानुदर्शनम् | (१०) | असक्तिर् अनभिष्वन्́गः | पुत्र-दार-ग्ढ़ादिषु | नित्यम्́ च सम-चित्तत्वम् | इष्टानिष्टॊपपत्तिषु | (११) | मयि चानंय-यॊगॆन | भक्तिर् अव्यभिचारिणी | विविक्त-दॆश-सॆवित्वम् | अरतिर् जन-सम्́सदि | (१२) | अध्यात्म-ज्ञान-नित्यत्वम्́ | तत्त्व-ज्ञानार्थ-दर्शनम् | ऎतज् ज्ञानम् इति प्रॊक्तम् | अज्ञानम्́ यद् अतॊ ंयथा ||
(8); amānitvam adambhitvam; ahiḿsā kṣāntir ārjavam; ācāryopāsanaḿ śaucaḿ; sthairyam ātma-vinigrahaḥ; (9); indriyārtheṣu vairāgyam; anahańkāra eva ca; janma-mṛtyu-jarā-vyādhi-; duḥkha-doṣānudarśanam; (10); asaktir anabhiṣvańgaḥ; putra-dāra-gṛhādiṣu; nityaḿ ca sama-cittatvam; iṣṭāniṣṭopapattiṣu; (11); mayi cānanya-yogena; bhaktir avyabhicāriṇī; vivikta-deśa-sevitvam; aratir jana-saḿsadi; (12); adhyātma-jñāna-nityatvaḿ; tattva-jñānārtha-darśanam; etaj jñānam iti proktam; ajñānaḿ yad ato 'nyathā;

| (८) | अमानित्वम् अदंभित्वम् | अहिम्́सा क्षांतिर् आर्जवम् | आचार्यॊपासनम्́ शौचम्́ | स्थैर्यम् आत्म-विनिग्रहः | (९) | इंद्रियार्थॆषु वैराग्यम् | अनहन्́कार ऎव च | जन्म-म्ड़्त्यु-जरा-व्याधि- | दुःख-दॊषानुदर्शनम् | (१०) | असक्तिर् अनभिष्वन्́गः | पुत्र-दार-ग्ढ़ादिषु | नित्यम्́ च सम-चित्तत्वम् | इष्टानिष्टॊपपत्तिषु | (११) | मयि चानंय-यॊगॆन | भक्तिर् अव्यभिचारिणी | विविक्त-दॆश-सॆवित्वम् | अरतिर् जन-सम्́सदि | (१२) | अध्यात्म-ज्ञान-नित्यत्वम्́ | तत्त्व-ज्ञानार्थ-दर्शनम् | ऎतज् ज्ञानम् इति प्रॊक्तम् | अज्ञानम्́ यद् अतॊ ंयथा ||
(8); amānitvam adambhitvam; ahiḿsā kṣāntir ārjavam; ācāryopāsanaḿ śaucaḿ; sthairyam ātma-vinigrahaḥ; (9); indriyārtheṣu vairāgyam; anahańkāra eva ca; janma-mṛtyu-jarā-vyādhi-; duḥkha-doṣānudarśanam; (10); asaktir anabhiṣvańgaḥ; putra-dāra-gṛhādiṣu; nityaḿ ca sama-cittatvam; iṣṭāniṣṭopapattiṣu; (11); mayi cānanya-yogena; bhaktir avyabhicāriṇī; vivikta-deśa-sevitvam; aratir jana-saḿsadi; (12); adhyātma-jñāna-nityatvaḿ; tattva-jñānārtha-darśanam; etaj jñānam iti proktam; ajñānaḿ yad ato 'nyathā;

| (८) | अमानित्वम् अदंभित्वम् | अहिम्́सा क्षांतिर् आर्जवम् | आचार्यॊपासनम्́ शौचम्́ | स्थैर्यम् आत्म-विनिग्रहः | (९) | इंद्रियार्थॆषु वैराग्यम् | अनहन्́कार ऎव च | जन्म-म्ड़्त्यु-जरा-व्याधि- | दुःख-दॊषानुदर्शनम् | (१०) | असक्तिर् अनभिष्वन्́गः | पुत्र-दार-ग्ढ़ादिषु | नित्यम्́ च सम-चित्तत्वम् | इष्टानिष्टॊपपत्तिषु | (११) | मयि चानंय-यॊगॆन | भक्तिर् अव्यभिचारिणी | विविक्त-दॆश-सॆवित्वम् | अरतिर् जन-सम्́सदि | (१२) | अध्यात्म-ज्ञान-नित्यत्वम्́ | तत्त्व-ज्ञानार्थ-दर्शनम् | ऎतज् ज्ञानम् इति प्रॊक्तम् | अज्ञानम्́ यद् अतॊ ंयथा ||
(8); amānitvam adambhitvam; ahiḿsā kṣāntir ārjavam; ācāryopāsanaḿ śaucaḿ; sthairyam ātma-vinigrahaḥ; (9); indriyārtheṣu vairāgyam; anahańkāra eva ca; janma-mṛtyu-jarā-vyādhi-; duḥkha-doṣānudarśanam; (10); asaktir anabhiṣvańgaḥ; putra-dāra-gṛhādiṣu; nityaḿ ca sama-cittatvam; iṣṭāniṣṭopapattiṣu; (11); mayi cānanya-yogena; bhaktir avyabhicāriṇī; vivikta-deśa-sevitvam; aratir jana-saḿsadi; (12); adhyātma-jñāna-nityatvaḿ; tattva-jñānārtha-darśanam; etaj jñānam iti proktam; ajñānaḿ yad ato 'nyathā;

| (८) | अमानित्वम् अदंभित्वम् | अहिम्́सा क्षांतिर् आर्जवम् | आचार्यॊपासनम्́ शौचम्́ | स्थैर्यम् आत्म-विनिग्रहः | (९) | इंद्रियार्थॆषु वैराग्यम् | अनहन्́कार ऎव च | जन्म-म्ड़्त्यु-जरा-व्याधि- | दुःख-दॊषानुदर्शनम् | (१०) | असक्तिर् अनभिष्वन्́गः | पुत्र-दार-ग्ढ़ादिषु | नित्यम्́ च सम-चित्तत्वम् | इष्टानिष्टॊपपत्तिषु | (११) | मयि चानंय-यॊगॆन | भक्तिर् अव्यभिचारिणी | विविक्त-दॆश-सॆवित्वम् | अरतिर् जन-सम्́सदि | (१२) | अध्यात्म-ज्ञान-नित्यत्वम्́ | तत्त्व-ज्ञानार्थ-दर्शनम् | ऎतज् ज्ञानम् इति प्रॊक्तम् | अज्ञानम्́ यद् अतॊ ंयथा ||
(8); amānitvam adambhitvam; ahiḿsā kṣāntir ārjavam; ācāryopāsanaḿ śaucaḿ; sthairyam ātma-vinigrahaḥ; (9); indriyārtheṣu vairāgyam; anahańkāra eva ca; janma-mṛtyu-jarā-vyādhi-; duḥkha-doṣānudarśanam; (10); asaktir anabhiṣvańgaḥ; putra-dāra-gṛhādiṣu; nityaḿ ca sama-cittatvam; iṣṭāniṣṭopapattiṣu; (11); mayi cānanya-yogena; bhaktir avyabhicāriṇī; vivikta-deśa-sevitvam; aratir jana-saḿsadi; (12); adhyātma-jñāna-nityatvaḿ; tattva-jñānārtha-darśanam; etaj jñānam iti proktam; ajñānaḿ yad ato 'nyathā;

| (८) | अमानित्वम् अदंभित्वम् | अहिम्́सा क्षांतिर् आर्जवम् | आचार्यॊपासनम्́ शौचम्́ | स्थैर्यम् आत्म-विनिग्रहः | (९) | इंद्रियार्थॆषु वैराग्यम् | अनहन्́कार ऎव च | जन्म-म्ड़्त्यु-जरा-व्याधि- | दुःख-दॊषानुदर्शनम् | (१०) | असक्तिर् अनभिष्वन्́गः | पुत्र-दार-ग्ढ़ादिषु | नित्यम्́ च सम-चित्तत्वम् | इष्टानिष्टॊपपत्तिषु | (११) | मयि चानंय-यॊगॆन | भक्तिर् अव्यभिचारिणी | विविक्त-दॆश-सॆवित्वम् | अरतिर् जन-सम्́सदि | (१२) | अध्यात्म-ज्ञान-नित्यत्वम्́ | तत्त्व-ज्ञानार्थ-दर्शनम् | ऎतज् ज्ञानम् इति प्रॊक्तम् | अज्ञानम्́ यद् अतॊ ंयथा ||
(8); amānitvam adambhitvam; ahiḿsā kṣāntir ārjavam; ācāryopāsanaḿ śaucaḿ; sthairyam ātma-vinigrahaḥ; (9); indriyārtheṣu vairāgyam; anahańkāra eva ca; janma-mṛtyu-jarā-vyādhi-; duḥkha-doṣānudarśanam; (10); asaktir anabhiṣvańgaḥ; putra-dāra-gṛhādiṣu; nityaḿ ca sama-cittatvam; iṣṭāniṣṭopapattiṣu; (11); mayi cānanya-yogena; bhaktir avyabhicāriṇī; vivikta-deśa-sevitvam; aratir jana-saḿsadi; (12); adhyātma-jñāna-nityatvaḿ; tattva-jñānārtha-darśanam; etaj jñānam iti proktam; ajñānaḿ yad ato 'nyathā;

| ज्ञॆयम्́ यत् तत् प्रवक्ष्यामि | यज् ज्ञात्वाम्ड़्तम् अश्नुतॆ | अनादि मत्-परम्́ ब्रह्म | न सत् तन् नासद् उच्यतॆ ||
jñeyaḿ yat tat pravakṣyāmi; yaj jñātvāmṛtam aśnute; anādi mat-paraḿ brahma; na sat tan nāsad ucyate;

| सर्वतः पाणि-पादम्́ तत् | सर्वतॊ क्षि-शिरॊ-मुखम् | सर्वतः श्रुतिमल् लॊकॆ | सर्वम् आव्ड़्त्य तिष्ठति ||
sarvataḥ pāṇi-pādaḿ tat; sarvato 'kṣi-śiro-mukham; sarvataḥ śrutimal loke; sarvam āvṛtya tiṣṭhati;

| सर्वॆंद्रिय-गुणाभासम्́ | सर्वॆंद्रिय-विवर्जितम् | असक्तम्́ सर्व-भ्ड़्च् चैव | निर्गुणम्́ गुण-भॊक्त्ड़् च ||
sarvendriya-guṇābhāsaḿ; sarvendriya-vivarjitam; asaktaḿ sarva-bhṛc caiva; nirguṇaḿ guṇa-bhoktṛ ca;

| बहिर् अंतश् च भूतानाम् | अचरम्́ चरम् ऎव च | सूक्ष्मत्वात् तद् अविज्ञॆयम्́ | दूर-स्थम्́ चांतिकॆ च तत् ||
bahir antaś ca bhūtānām; acaraḿ caram eva ca; sūkṣmatvāt tad avijñeyaḿ; dūra-sthaḿ cāntike ca tat;

| अविभक्तम्́ च भूतॆषु | विभक्तम् इव च स्थितम् | भूत-भर्त्ड़् च तज् ज्ञॆयम्́ | ग्रसिष्णु प्रभविष्णु च ||
avibhaktaḿ ca bhūteṣu; vibhaktam iva ca sthitam; bhūta-bhartṛ ca taj jñeyaḿ; grasiṣṇu prabhaviṣṇu ca;

| ज्यॊतिषाम् अपि तज् ज्यॊतिस् | तमसः परम् उच्यतॆ | ज्ञानम्́ ज्ञॆयम्́ ज्ञान-गम्यम्́ | ह्ड़्दि सर्वस्य विष्ठितम् ||
jyotiṣām api taj jyotis; tamasaḥ param ucyate; jñānaḿ jñeyaḿ jñāna-gamyaḿ; hṛdi sarvasya viṣṭhitam;

| इति क्षॆत्रम्́ तथा ज्ञानम्́ | ज्ञॆयम्́ चॊक्तम्́ समासतः | मद्-भक्त ऎतद् विज्ञाय | मद्-भावायॊपपद्यतॆ ||
iti kṣetraḿ tathā jñānaḿ; jñeyaḿ coktaḿ samāsataḥ; mad-bhakta etad vijñāya; mad-bhāvāyopapadyate;

| प्रक्ड़्तिम्́ पुरुषम्́ चैव | विढ्य् अनादी उभाव् अपि | विकाराम्́श् च गुणाम्́श् चैव | विढि प्रक्ड़्ति-संभवान् ||
prakṛtiḿ puruṣaḿ caiva; viddhy anādī ubhāv api; vikārāḿś ca guṇāḿś caiva; viddhi prakṛti-sambhavān;

| कार्य-कारण-कर्त्ड़्त्वॆ | हॆतुः प्रक्ड़्तिर् उच्यतॆ | पुरुषः सुख-दुःखानाम्́ | भॊक्त्ड़्त्वॆ हॆतुर् उच्यतॆ ||
kārya-kāraṇa-kartṛtve; hetuḥ prakṛtir ucyate; puruṣaḥ sukha-duḥkhānāḿ; bhoktṛtve hetur ucyate;

| पुरुषः प्रक्ड़्ति-स्थॊ हि | भुन्́क्तॆ प्रक्ड़्ति-जान् गुणान् | कारणम्́ गुण-सन्́गॊ स्य | सद्-असद्-यॊनि-जन्मसु ||
puruṣaḥ prakṛti-stho hi; bhuńkte prakṛti-jān guṇān; kāraṇaḿ guṇa-sańgo 'sya; sad-asad-yoni-janmasu;

| उपद्रष्टानुमंता च | भर्ता भॊक्ता महॆश्वरः | परमात्मॆति चाप्य् उक्तॊ | दॆहॆ स्मिन् पुरुषः परः ||
upadraṣṭānumantā ca; bhartā bhoktā maheśvaraḥ; paramātmeti cāpy ukto; dehe 'smin puruṣaḥ paraḥ;

| य ऎवम्́ वॆत्ति पुरुषम्́ | प्रक्ड़्तिम्́ च गुणैः सह | सर्वथा वर्तमानॊ पि | न स भूयॊ भिजायतॆ ||
ya evaḿ vetti puruṣaḿ; prakṛtiḿ ca guṇaiḥ saha; sarvathā vartamāno 'pi; na sa bhūyo 'bhijāyate;

| ध्यानॆनात्मनि पश्यंति | कॆचिद् आत्मानम् आत्मना | अंयॆ सान्́ख्यॆन यॊगॆन | कर्म-यॊगॆन चापरॆ ||
dhyānenātmani paśyanti; kecid ātmānam ātmanā; anye sāńkhyena yogena; karma-yogena cāpare;

| अंयॆ त्व् ऎवम् अजानंतः | श्रुत्वांयॆभ्य उपासतॆ | तॆ पि चातितरंत्य् ऎव | म्ड़्त्युम्́ श्रुति-परायणाः ||
anye tv evam ajānantaḥ; śrutvānyebhya upāsate; te 'pi cātitaranty eva; mṛtyuḿ śruti-parāyaṇāḥ;

| यावत् सञ्जायतॆ किञ्चित् | सत्त्वम्́ स्थावर-जन्́गमम् | क्षॆत्र-क्षॆत्रज्ञ-सम्́यॊगात् | तद् विढि भरतर्षभ ||
yāvat sañjāyate kiñcit; sattvaḿ sthāvara-jańgamam; kṣetra-kṣetrajña-saḿyogāt; tad viddhi bharatarṣabha;

| समम्́ सर्वॆषु भूतॆषु | तिष्ठंतम्́ परमॆश्वरम् | विनश्यत्स्व् अविनश्यंतम्́ | यः पश्यति स पश्यति ||
samaḿ sarveṣu bhūteṣu; tiṣṭhantaḿ parameśvaram; vinaśyatsv avinaśyantaḿ; yaḥ paśyati sa paśyati;

| समम्́ पश्यन् हि सर्वत्र | समवस्थितम् ईश्वरम् | न हिनस्त्य् आत्मनात्मानम्́ | ततॊ याति पराम्́ गतिम् ||
samaḿ paśyan hi sarvatra; samavasthitam īśvaram; na hinasty ātmanātmānaḿ; tato yāti parāḿ gatim;

| प्रक्ड़्त्यैव च कर्माणि | क्रियमाणानि सर्वशः | यः पश्यति तथात्मानम् | अकर्तारम्́ स पश्यति ||
prakṛtyaiva ca karmāṇi; kriyamāṇāni sarvaśaḥ; yaḥ paśyati tathātmānam; akartāraḿ sa paśyati;

| यदा भूत-प्ड़्थग्-भावम् | ऎक-स्थम् अनुपश्यति | तत ऎव च विस्तारम्́ | ब्रह्म संपद्यतॆ तदा ||
yadā bhūta-pṛthag-bhāvam; eka-stham anupaśyati; tata eva ca vistāraḿ; brahma sampadyate tadā;

| अनादित्वान् निर्गुणत्वात् | परमात्मायम् अव्ययः | शरीर-स्थॊ पि कौंतॆय | न करॊति न लिप्यतॆ ||
anāditvān nirguṇatvāt; paramātmāyam avyayaḥ; śarīra-stho 'pi kaunteya; na karoti na lipyate;

| यथा सर्व-गतम्́ सौक्ष्म्याद् | आकाशम्́ नॊपलिप्यतॆ | सर्वत्रावस्थितॊ दॆहॆ | तथात्मा नॊपलिप्यतॆ ||
yathā sarva-gataḿ saukṣmyād; ākāśaḿ nopalipyate; sarvatrāvasthito dehe; tathātmā nopalipyate;

| यथा प्रकाशयत्य् ऎकः | क्ड़्त्स्नम्́ लॊकम् इमम्́ रविः | क्षॆत्रम्́ क्षॆत्री तथा क्ड़्त्स्नम्́ | प्रकाशयति भारत ||
yathā prakāśayaty ekaḥ; kṛtsnaḿ lokam imaḿ raviḥ; kṣetraḿ kṣetrī tathā kṛtsnaḿ; prakāśayati bhārata;

| क्षॆत्र-क्षॆत्रज्ञयॊर् ऎवम् | अंतरम्́ ज्ञान-चक्षुषा | भूत-प्रक्ड़्ति-मॊक्षम्́ च | यॆ विदुर् यांति तॆ परम् ||
kṣetra-kṣetrajñayor evam; antaraḿ jñāna-cakṣuṣā; bhūta-prakṛti-mokṣaḿ ca; ye vidur yānti te param;

More Chapters

Select a chapter below

1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18




Share