Chapter 6

More Chapters

Select a chapter below

1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18

| श्री-भगवान् उवाच | अनाश्रितः कर्म-फलम्́ | कार्यम्́ कर्म करॊति यः | स संंयासी च यॊगी च | न निरग्निर् न चाक्रियः ||
śrī-bhagavān uvāca; anāśritaḥ karma-phalaḿ; kāryaḿ karma karoti yaḥ; sa sannyāsī ca yogī ca; na niragnir na cākriyaḥ;

| यम्́ संंयासम् इति प्राहुर् | यॊगम्́ तम्́ विढि पांडव | न ह्य् असंंयस्त-सन्́कल्पॊ | यॊगी भवति कश्चन ||
yaḿ sannyāsam iti prāhur; yogaḿ taḿ viddhi pāṇḍava; na hy asannyasta-sańkalpo; yogī bhavati kaścana;

| आरुरुक्षॊर् मुनॆर् यॊगम्́ | कर्म कारणम् उच्यतॆ | यॊगारूढस्य तस्यैव | शमः कारणम् उच्यतॆ ||
ārurukṣor muner yogaḿ; karma kāraṇam ucyate; yogārūḍhasya tasyaiva; śamaḥ kāraṇam ucyate;

| यदा हि नॆंद्रियार्थॆषु | न कर्मस्व् अनुषज्जतॆ | सर्व-सन्́कल्प-संंयासी | यॊगारूढस् तदॊच्यतॆ ||
yadā hi nendriyārtheṣu; na karmasv anuṣajjate; sarva-sańkalpa-sannyāsī; yogārūḍhas tadocyate;

| उढरॆद् आत्मनात्मानम्́ | नात्मानम् अवसादयॆत् | आत्मैव ह्य् आत्मनॊ बंधुर् | आत्मैव रिपुर् आत्मनः ||
uddhared ātmanātmānaḿ; nātmānam avasādayet; ātmaiva hy ātmano bandhur; ātmaiva ripur ātmanaḥ;

| बंधुर् आत्मात्मनस् तस्य | यॆनात्मैवात्मना जितः | अनात्मनस् तु शत्रुत्वॆ | वर्तॆतात्मैव शत्रु-वत् ||
bandhur ātmātmanas tasya; yenātmaivātmanā jitaḥ; anātmanas tu śatrutve; vartetātmaiva śatru-vat;

| जितात्मनः प्रशांतस्य | परमात्मा समाहितः | शीतॊष्ण-सुख-दुःखॆषु | तथा मानापमानयॊः ||
jitātmanaḥ praśāntasya; paramātmā samāhitaḥ; śītoṣṇa-sukha-duḥkheṣu; tathā mānāpamānayoḥ;

| ज्ञान-विज्ञान-त्ड़्प्तात्मा | कूट-स्थॊ विजितॆंद्रियः | युक्त इत्य् उच्यतॆ यॊगी | सम-लॊष्ट्राश्म-काञ्चनः ||
jñāna-vijñāna-tṛptātmā; kūṭa-stho vijitendriyaḥ; yukta ity ucyate yogī; sama-loṣṭrāśma-kāñcanaḥ;

| सुह्ड़्न्-मित्रार्य्-उदासीन- | मध्यस्थ-द्वॆष्य-बंधुषु | साधुष्व् अपि च पापॆषु | सम-बुढिर् विशिष्यतॆ ||
suhṛn-mitrāry-udāsīna-; madhyastha-dveṣya-bandhuṣu; sādhuṣv api ca pāpeṣu; sama-buddhir viśiṣyate;

| यॊगी युञ्जीत सततम् | आत्मानम्́ रहसि स्थितः | ऎकाकी यत-चित्तात्मा | निराशीर् अपरिग्रहः ||
yogī yuñjīta satatam; ātmānaḿ rahasi sthitaḥ; ekākī yata-cittātmā; nirāśīr aparigrahaḥ;

| शुचौ दॆशॆ प्रतिष्ठाप्य | स्थिरम् आसनम् आत्मनः | नात्य्-उच्छ्रितम्́ नाति-नीचम्́ | चैलाजिन-कुशॊत्तरम् | तत्रैकाग्रम्́ मनः क्ड़्त्वा | यत-चित्तॆंद्रिय-क्रियः | उपविश्यासनॆ युञ्ज्याद् | यॊगम् आत्म-विशुढयॆ ||
śucau deśe pratiṣṭhāpya; sthiram āsanam ātmanaḥ; nāty-ucchritaḿ nāti-nīcaḿ; cailājina-kuśottaram; tatraikāgraḿ manaḥ kṛtvā; yata-cittendriya-kriyaḥ; upaviśyāsane yuñjyād; yogam ātma-viśuddhaye;

| शुचौ दॆशॆ प्रतिष्ठाप्य | स्थिरम् आसनम् आत्मनः | नात्य्-उच्छ्रितम्́ नाति-नीचम्́ | चैलाजिन-कुशॊत्तरम् | तत्रैकाग्रम्́ मनः क्ड़्त्वा | यत-चित्तॆंद्रिय-क्रियः | उपविश्यासनॆ युञ्ज्याद् | यॊगम् आत्म-विशुढयॆ ||
śucau deśe pratiṣṭhāpya; sthiram āsanam ātmanaḥ; nāty-ucchritaḿ nāti-nīcaḿ; cailājina-kuśottaram; tatraikāgraḿ manaḥ kṛtvā; yata-cittendriya-kriyaḥ; upaviśyāsane yuñjyād; yogam ātma-viśuddhaye;

| समम्́ काय-शिरॊ-ग्रीवम्́ | धारयंन् अचलम्́ स्थिरः | संप्रॆक्ष्य नासिकाग्रम्́ स्वम्́ | दिशश् चानवलॊकयन् | प्रशांतात्मा विगत-भीर् | ब्रह्मचारि-व्रतॆ स्थितः | मनः सम्́यम्य मच्-चित्तॊ | युक्त आसीत मत्-परः ||
samaḿ kāya-śiro-grīvaḿ; dhārayann acalaḿ sthiraḥ; samprekṣya nāsikāgraḿ svaḿ; diśaś cānavalokayan; praśāntātmā vigata-bhīr; brahmacāri-vrate sthitaḥ; manaḥ saḿyamya mac-citto; yukta āsīta mat-paraḥ;

| समम्́ काय-शिरॊ-ग्रीवम्́ | धारयंन् अचलम्́ स्थिरः | संप्रॆक्ष्य नासिकाग्रम्́ स्वम्́ | दिशश् चानवलॊकयन् | प्रशांतात्मा विगत-भीर् | ब्रह्मचारि-व्रतॆ स्थितः | मनः सम्́यम्य मच्-चित्तॊ | युक्त आसीत मत्-परः ||
samaḿ kāya-śiro-grīvaḿ; dhārayann acalaḿ sthiraḥ; samprekṣya nāsikāgraḿ svaḿ; diśaś cānavalokayan; praśāntātmā vigata-bhīr; brahmacāri-vrate sthitaḥ; manaḥ saḿyamya mac-citto; yukta āsīta mat-paraḥ;

| युञ्जंन् ऎवम्́ सदात्मानम्́ | यॊगी नियत-मानसः | शांतिम्́ निर्वाण-परमाम्́ | मत्-सम्́स्थाम् अधिगच्छति ||
yuñjann evaḿ sadātmānaḿ; yogī niyata-mānasaḥ; śāntiḿ nirvāṇa-paramāḿ; mat-saḿsthām adhigacchati;

| नात्य्-अश्नतस् तु यॊगॊ स्ति | न चैकांतम् अनश्नतः | न चाति-स्वप्न-शीलस्य | जाग्रतॊ नैव चार्जुन ||
nāty-aśnatas 'tu yogo 'sti; na caikāntam anaśnataḥ; na cāti-svapna-śīlasya; jāgrato naiva cārjuna;

| युक्ताहार-विहारस्य | युक्त-चॆष्टस्य कर्मसु | युक्त-स्वप्नावबॊधस्य | यॊगॊ भवति दुःख-हा ||
yuktāhāra-vihārasya; yukta-ceṣṭasya karmasu; yukta-svapnāvabodhasya; yogo bhavati duḥkha-hā;

| यदा विनियतम्́ चित्तम् | आत्मंय् ऎवावतिष्ठतॆ | निस्प्ढ़ः सर्व-कामॆभ्यॊ | युक्त इत्य् उच्यतॆ तदा ||
yadā viniyataḿ cittam; ātmany evāvatiṣṭhate; nispṛhaḥ sarva-kāmebhyo; yukta ity ucyate tadā;

| यथा दीपॊ निवात-स्थॊ | नॆन्́गतॆ सॊपमा स्म्ड़्ता | यॊगिनॊ यत-चित्तस्य | युञ्जतॊ यॊगम् आत्मनः ||
yathā dīpo nivāta-stho; neńgate sopamā smṛtā; yogino yata-cittasya; yuñjato yogam ātmanaḥ;

| यत्रॊपरमतॆ चित्तम्́ | निरुढम्́ यॊग-सॆवया | यत्र चैवात्मनात्मानम्́ | पश्यंन् आत्मनि तुष्यति | सुखम् आत्यंतिकम्́ यत् तद् | बुढि-ग्राह्यम् अतींद्रियम् | वॆत्ति यत्र न चैवायम्́ | स्थितश् चलति तत्त्वतः | यम्́ लब्ध्वा चापरम्́ लाभम्́ | मंयतॆ नाधिकम्́ ततः | यस्मिन् स्थितॊ न दुःखॆन | गुरुणापि विचाल्यतॆ | तम्́ विद्याद् दुःख-सम्́यॊग- | वियॊगम्́ यॊग-सम्́ज्ञितम् ||
yatroparamate cittaḿ; niruddhaḿ yoga-sevayā; yatra caivātmanātmānaḿ; paśyann ātmani tuṣyati; sukham ātyantikaḿ yat tad; buddhi-grāhyam atīndriyam; vetti yatra na caivāyaḿ; sthitaś calati tattvataḥ; yaḿ labdhvā cāparaḿ lābhaḿ; manyate nādhikaḿ tataḥ; yasmin sthito na duḥkhena; guruṇāpi vicālyate; taḿ vidyād duḥkha-saḿyoga-; viyogaḿ yoga-saḿjñitam;

| यत्रॊपरमतॆ चित्तम्́ | निरुढम्́ यॊग-सॆवया | यत्र चैवात्मनात्मानम्́ | पश्यंन् आत्मनि तुष्यति | सुखम् आत्यंतिकम्́ यत् तद् | बुढि-ग्राह्यम् अतींद्रियम् | वॆत्ति यत्र न चैवायम्́ | स्थितश् चलति तत्त्वतः | यम्́ लब्ध्वा चापरम्́ लाभम्́ | मंयतॆ नाधिकम्́ ततः | यस्मिन् स्थितॊ न दुःखॆन | गुरुणापि विचाल्यतॆ | तम्́ विद्याद् दुःख-सम्́यॊग- | वियॊगम्́ यॊग-सम्́ज्ञितम् ||
yatroparamate cittaḿ; niruddhaḿ yoga-sevayā; yatra caivātmanātmānaḿ; paśyann ātmani tuṣyati; sukham ātyantikaḿ yat tad; buddhi-grāhyam atīndriyam; vetti yatra na caivāyaḿ; sthitaś calati tattvataḥ; yaḿ labdhvā cāparaḿ lābhaḿ; manyate nādhikaḿ tataḥ; yasmin sthito na duḥkhena; guruṇāpi vicālyate; taḿ vidyād duḥkha-saḿyoga-; viyogaḿ yoga-saḿjñitam;

| यत्रॊपरमतॆ चित्तम्́ | निरुढम्́ यॊग-सॆवया | यत्र चैवात्मनात्मानम्́ | पश्यंन् आत्मनि तुष्यति | सुखम् आत्यंतिकम्́ यत् तद् | बुढि-ग्राह्यम् अतींद्रियम् | वॆत्ति यत्र न चैवायम्́ | स्थितश् चलति तत्त्वतः | यम्́ लब्ध्वा चापरम्́ लाभम्́ | मंयतॆ नाधिकम्́ ततः | यस्मिन् स्थितॊ न दुःखॆन | गुरुणापि विचाल्यतॆ | तम्́ विद्याद् दुःख-सम्́यॊग- | वियॊगम्́ यॊग-सम्́ज्ञितम् ||
yatroparamate cittaḿ; niruddhaḿ yoga-sevayā; yatra caivātmanātmānaḿ; paśyann ātmani tuṣyati; sukham ātyantikaḿ yat tad; buddhi-grāhyam atīndriyam; vetti yatra na caivāyaḿ; sthitaś calati tattvataḥ; yaḿ labdhvā cāparaḿ lābhaḿ; manyate nādhikaḿ tataḥ; yasmin sthito na duḥkhena; guruṇāpi vicālyate; taḿ vidyād duḥkha-saḿyoga-; viyogaḿ yoga-saḿjñitam;

| यत्रॊपरमतॆ चित्तम्́ | निरुढम्́ यॊग-सॆवया | यत्र चैवात्मनात्मानम्́ | पश्यंन् आत्मनि तुष्यति | सुखम् आत्यंतिकम्́ यत् तद् | बुढि-ग्राह्यम् अतींद्रियम् | वॆत्ति यत्र न चैवायम्́ | स्थितश् चलति तत्त्वतः | यम्́ लब्ध्वा चापरम्́ लाभम्́ | मंयतॆ नाधिकम्́ ततः | यस्मिन् स्थितॊ न दुःखॆन | गुरुणापि विचाल्यतॆ | तम्́ विद्याद् दुःख-सम्́यॊग- | वियॊगम्́ यॊग-सम्́ज्ञितम् ||
yatroparamate cittaḿ; niruddhaḿ yoga-sevayā; yatra caivātmanātmānaḿ; paśyann ātmani tuṣyati; sukham ātyantikaḿ yat tad; buddhi-grāhyam atīndriyam; vetti yatra na caivāyaḿ; sthitaś calati tattvataḥ; yaḿ labdhvā cāparaḿ lābhaḿ; manyate nādhikaḿ tataḥ; yasmin sthito na duḥkhena; guruṇāpi vicālyate; taḿ vidyād duḥkha-saḿyoga-; viyogaḿ yoga-saḿjñitam;

| स निश्चयॆन यॊक्तव्यॊ | यॊगॊ निर्विंण-चॆतसा | सन्́कल्प-प्रभवान् कामाम्́स् | त्यक्त्वा सर्वान् अशॆषतः | मनसैवॆंद्रिय-ग्रामम्́ | विनियम्य समंततः ||
sa niścayena yoktavyo; yogo 'nirviṇṇa-cetasā; sańkalpa-prabhavān kāmāḿs; tyaktvā sarvān aśeṣataḥ; manasaivendriya-grāmaḿ; viniyamya samantataḥ;

| शनैः शनैर् उपरमॆद् | बुढ्या ध्ड़्ति-ग्ढ़ीतया | आत्म-सम्́स्थम्́ मनः क्ड़्त्वा | न किञ्चिद् अपि चिंतयॆत् ||
śanaiḥ śanair uparamed; buddhyā dhṛti-gṛhītayā; ātma-saḿsthaḿ manaḥ kṛtvā; na kiñcid api cintayet;

| यतॊ यतॊ निश्चलति | मनश् चञ्चलम् अस्थिरम् | ततस् ततॊ नियम्यैतद् | आत्मंय् ऎव वशम्́ नयॆत् ||
yato yato niścalati; manaś cañcalam asthiram; tatas tato niyamyaitad; ātmany eva vaśaḿ nayet;

| प्रशांत-मनसम्́ ह्य् ऎनम्́ | यॊगिनम्́ सुखम् उत्तमम् | उपैति शांत-रजसम्́ | ब्रह्म-भूतम् अकल्मषम् ||
praśānta-manasaḿ hy enaḿ; yoginaḿ sukham uttamam; upaiti śānta-rajasaḿ; brahma-bhūtam akalmaṣam;

| युञ्जंन् ऎवम्́ सदात्मानम्́ | यॊगी विगत-कल्मषः | सुखॆन ब्रह्म-सम्́स्पर्शम् | अत्यंतम्́ सुखम् अश्नुतॆ ||
yuñjann evaḿ sadātmānaḿ; yogī vigata-kalmaṣaḥ; sukhena brahma-saḿsparśam; atyantaḿ sukham aśnute;

| सर्व-भूत-स्थम् आत्मानम्́ | सर्व-भूतानि चात्मनि | ईक्षतॆ यॊग-युक्तात्मा | सर्वत्र सम-दर्शनः ||
sarva-bhūta-stham ātmānaḿ; sarva-bhūtāni cātmani; īkṣate yoga-yuktātmā; sarvatra sama-darśanaḥ;

| यॊ माम्́ पश्यति सर्वत्र | सर्वम्́ च मयि पश्यति | तस्याहम्́ न प्रणश्यामि | स च मॆ न प्रणश्यति ||
yo māḿ paśyati sarvatra; sarvaḿ ca mayi paśyati; tasyāhaḿ na praṇaśyāmi; sa ca me na praṇaśyati;

| सर्व-भूत-स्थितम्́ यॊ माम्́ | भजत्य् ऎकत्वम् आस्थितः | सर्वथा वर्तमानॊ पि | स यॊगी मयि वर्ततॆ ||
sarva-bhūta-sthitaḿ yo māḿ; bhajaty ekatvam āsthitaḥ; sarvathā vartamāno 'pi; sa yogī mayi vartate;

| आत्मौपम्यॆन सर्वत्र | समम्́ पश्यति यॊ र्जुन | सुखम्́ वा यदि वा दुःखम्́ | स यॊगी परमॊ मतः ||
ātmaupamyena sarvatra; samaḿ paśyati yo 'rjuna; sukhaḿ vā yadi vā duḥkhaḿ; sa yogī paramo mataḥ;

| अर्जुन उवाच | यॊ यम्́ यॊगस् त्वया प्रॊक्तः | साम्यॆन मधुसूदन | ऎतस्याहम्́ न पश्यामि | चञ्चलत्वात् स्थितिम्́ स्थिराम् ||
arjuna uvāca; yo 'yaḿ yogas tvayā proktaḥ; sāmyena madhusūdana; etasyāhaḿ na paśyāmi; cañcalatvāt sthitiḿ sthirām;

| चञ्चलम्́ हि मनः क्ड़्ष्ण | प्रमाथि बलवद् द्ड़्ढम् | तस्याहम्́ निग्रहम्́ मंयॆ | वायॊर् इव सु-दुष्करम् ||
cañcalaḿ hi manaḥ kṛṣṇa; pramāthi balavad dṛḍham; tasyāhaḿ nigrahaḿ manye; vāyor iva su-duṣkaram;

| श्री-भगवान् उवाच | असम्́शयम्́ महा-बाहॊ | मनॊ दुर्निग्रहम्́ चलम् | अभ्यासॆन तु कौंतॆय | वैराग्यॆण च ग्ढ़्यतॆ ||
śrī-bhagavān uvāca; asaḿśayaḿ mahā-bāho; mano durnigrahaḿ calam; abhyāsena tu kaunteya; vairāgyeṇa ca gṛhyate;

| असम्́यतात्मना यॊगॊ | दुष्प्राप इति मॆ मतिः | वश्यात्मना तु यतता | शक्यॊ वाप्तुम् उपायतः ||
asaḿyatātmanā yogo; duṣprāpa iti me matiḥ; vaśyātmanā tu yatatā; śakyo 'vāptum upāyataḥ;

| अर्जुन उवाच | अयतिः श्रढयॊपॆतॊ | यॊगाच् चलित-मानसः | अप्राप्य यॊग-सम्́सिढिम्́ | काम्́ गतिम्́ क्ड़्ष्ण गच्छति ||
arjuna uvāca; ayatiḥ śraddhayopeto; yogāc calita-mānasaḥ; aprāpya yoga-saḿsiddhiḿ; kāḿ gatiḿ kṛṣṇa gacchati;

| कच्चिन् नॊभय-विभ्रष्टश् | छिन्नाभ्रम् इव नश्यति | अप्रतिष्ठॊ महा-बाहॊ | विमूढॊ ब्रह्मणः पथि ||
kaccin nobhaya-vibhraṣṭaś; chinnābhram iva naśyati; apratiṣṭho mahā-bāho; vimūḍho brahmaṇaḥ pathi;

| ऎतन् मॆ सम्́शयम्́ क्ड़्ष्ण | छॆत्तुम् अर्हस्य् अशॆषतः | त्वद्-अंयः सम्́शयस्यास्य | छॆत्ता न ह्य् उपपद्यतॆ ||
etan me saḿśayaḿ kṛṣṇa; chettum arhasy aśeṣataḥ; tvad-anyaḥ saḿśayasyāsya; chettā na hy upapadyate;

| श्री-भगवान् उवाच | पार्थ नैवॆह नामुत्र | विनाशस् तस्य विद्यतॆ | न हि कल्याण-क्ड़्त् कश्चिद् | दुर्गतिम्́ तात गच्छति ||
śrī-bhagavān uvāca; pārtha naiveha nāmutra; vināśas tasya vidyate; na hi kalyāṇa-kṛt kaścid; durgatiḿ tāta gacchati;

| प्राप्य पुण्य-क्ड़्ताम्́ लॊकान् | उषित्वा शाश्वतीः समाः | शुचीनाम्́ श्रीमताम्́ गॆहॆ | यॊग-भ्रष्टॊ भिजायतॆ ||
prāpya puṇya-kṛtāḿ lokān; uṣitvā śāśvatīḥ samāḥ; śucīnāḿ śrīmatāḿ gehe; yoga-bhraṣṭo 'bhijāyate;

| अथ वा यॊगिनाम् ऎव | कुलॆ भवति धीमताम् | ऎतद् धि दुर्लभतरम्́ | लॊकॆ जन्म यद् ईद्ड़्शम् ||
atha vā yoginām eva; kule bhavati dhīmatām; etad dhi durlabhataraḿ; loke janma yad īdṛśam;

| तत्र तम्́ बुढि-सम्́यॊगम्́ | लभतॆ पौर्व-दॆहिकम् | यततॆ च ततॊ भूयः | सम्́सिढौ कुरु-नंदन ||
tatra taḿ buddhi-saḿyogaḿ; labhate paurva-dehikam; yatate ca tato bhūyaḥ; saḿsiddhau kuru-nandana;

| पूर्वाभ्यासॆन तॆनैव | ह्रियतॆ ह्य् अवशॊ पि सः | जिज्ञासुर् अपि यॊगस्य | शब्द-ब्रह्मातिवर्ततॆ ||
pūrvābhyāsena tenaiva; hriyate hy avaśo 'pi saḥ; jijñāsur api yogasya; śabda-brahmātivartate;

| प्रयत्नाद् यतमानस् तु | यॊगी सम्́शुढ-किल्बिषः | अनॆक-जन्म-सम्́सिढस् | ततॊ याति पराम्́ गतिम् ||
prayatnād yatamānas tu; yogī saḿśuddha-kilbiṣaḥ; aneka-janma-saḿsiddhas; tato yāti parāḿ gatim;

| तपस्विभ्यॊ धिकॊ यॊगी | ज्ञानिभ्यॊ पि मतॊ धिकः | कर्मिभ्यश् चाधिकॊ यॊगी | तस्माद् यॊगी भवार्जुन ||
tapasvibhyo 'dhiko yogī; jñānibhyo 'pi mato 'dhikaḥ; karmibhyaś cādhiko yogī; tasmād yogī bhavārjuna;

| यॊगिनाम् अपि सर्वॆषाम्́ | मद्-गतॆनांतर्-आत्मना | श्रढावान् भजतॆ यॊ माम्́ | स मॆ युक्ततमॊ मतः ||
yoginām api sarveṣāḿ; mad-gatenāntar-ātmanā; śraddhāvān bhajate yo māḿ; sa me yuktatamo mataḥ;

More Chapters

Select a chapter below

1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18




Share